Perge · Aspendos · Side — De Romeinse Trilogie

Drie Romeinse steden op één dag, geregen langs de Pamfylische vlakte

Ten oosten van Antalya ligt de vlakke kustvlakte die de oude Grieken Pamfylië noemden, bezaaid met de overblijfselen van steden die rijk werden door graan, olijfolie en handel op de Middellandse Zee. Deze tour verbindt de drie mooiste: Perge, een uitgestrekte Romeinse stad waar je doorheen wandelt als door een open boek; Aspendos, met het best bewaarde Romeinse theater van de hele antieke wereld; en Side, waar een tempel voor Apollo op een landtong aan zee staat, aan de punt van een oude havenstad. Ze liggen op zo'n 35 kilometer van elkaar, dicht genoeg om alles op één dag goed te bekijken, en toch elk zo eigen dat je nooit het gevoel hebt dat je varianten van dezelfde ruïne bezoekt.

De geschiedenis onder je voeten

Pamfylië betekent "land van alle stammen," een smeltkroes die na de Trojaanse Oorlog werd bevolkt door Griekse migranten en later werd opgenomen in de rijken van Alexander, de Seleuciden, Pergamon en uiteindelijk Rome. Perge gaat met zijn aardewerk terug tot de vroege bronstijd en bloeide in de hellenistische periode (323–32 v.Chr.); Alexander de Grote trok in 333 v.Chr. door de poorten, en de apostel Paulus predikte hier tijdens zijn eerste zendingsreis. Het meeste dat op alle drie de locaties bewaard is gebleven, dateert uit de Romeinse bloeitijd van de steden in de 2e eeuw n.Chr., toen de rijkdom uit de handel de theaters, zuilenstraten, baden en tempels financierde die er nog altijd staan. Perge en Aspendos staan beide op de voorlopige werelderfgoedlijst van UNESCO.

Perge: een hele Romeinse stad te voet

Perge, ongeveer 17 km ten oosten van Antalya, is de stad die je te voet verkent in plaats van alleen te fotograferen. Je komt binnen langs de ronde hellenistische poorttorens, die ooit drie verdiepingen hoog waren en dateren uit de 3e eeuw v.Chr., en betreedt een hoefijzervormige binnenplaats. Vandaar loopt een lange zuilenstraat door de stad, met bestrating die uitgesleten is door antieke karwielen en een ondiep watergootje dat door het midden loopt. Aan de ene kant ligt de agora met heropgerichte zuilen en winkelvloeren met mozaïeken; vlakbij staan de Romeinse baden en een stadion uit de late 2e eeuw n.Chr. dat plaats bood aan zo'n 12.000 toeschouwers en tot de best bewaarde van Turkije behoort.

• De hellenistische poorttorens en de hoefijzervormige binnenplaats net binnen de ingang
• De lange zuilenstraat met zijn centrale watergootje en wielsporen van wagens
• De agora, met heropgerichte zuilen en winkelpuien met mozaïekvloeren
• De Romeinse baden, waar de indeling van warme en koude ruimtes nog goed leesbaar is
• Het stadion (capaciteit van zo'n 12.000) en het naastgelegen theater
• De boog uit het tijdperk van Hadrianus en de gebeeldhouwde reliëfs die de grootse toegang markeren

Aspendos: het theater dat nooit verstomde

Ongeveer 35 km verder naar het oosten zorgt Aspendos voor het hoogtepunt van de dag. Het theater, rond 155 n.Chr. gebouwd door de plaatselijke architect Zenon, is het meest compleet bewaarde Romeinse theater ter wereld: de volledige halve cirkel van zitplaatsen, de torenhoge meerlaagse toneelwand en de overwelfde toegangsgangen zijn vrijwel intact gebleven. Het bood plaats aan zo'n 7.000 mensen, al hebben moderne festivals er veel meer in geperst. De reden dat het zo compleet is gebleven, is ongewoon: de Seltsjoeken gaven het in de 13e eeuw een nieuwe bestemming als karavanserai en herstelden het bouwwerk, waardoor het gespaard bleef voor de steenroof die de meeste antieke theaters tot puin reduceerde. Klim naar de bovenste rij en de akoestiek draagt nog altijd een fluistering vanaf het toneel.

Naast het theater verbergt Aspendos een van de grote technische hoogstandjes uit de oudheid: een aquaduct van zo'n 19 km waarvan het laatste stuk een goed bewaarde omgekeerde sifon is in plaats van een open kanaal, met hoge druktorens die nog altijd boven de vlakte uitrijzen. De bovenstad op de heuvel erboven herbergt een basiliek, agora en nymphaeum voor wie de benen en de tijd heeft, al stellen veel bezoekers zich tevreden met het theater zelf.

Side: Apollo, de zee en een stad om door te dwalen

Side, op een klein schiereiland zo'n 78 km van Antalya, werd in de 7e eeuw v.Chr. gesticht door Griekse kolonisten uit Cyme en werd rijk door handel en, in bepaalde tijden, door piraterij en de slavenmarkt. Vandaag zijn de ruïnes verweven met een levendig vakantiestadje vol cafés, winkels en een werkende haven. Het meest iconische beeld is de Tempel van Apollo, van rond 150 n.Chr.: een peripteros aan zee op een podium van ongeveer 17 bij 30 meter, waarvan verscheidene Korinthische zuilen en een fragment van gebogen architraaf zijn heropgericht aan de rand van de landtong. Een bijbehorende Tempel van Athena stond er ooit naast. Landinwaarts liggen het grootste theater van Pamfylië (capaciteit van zo'n 15.000), de agora met zuilengangen en een grootse monumentale poort.

• De heropgerichte zuilen van de Tempel van Apollo op de landtong aan zee
• De aangrenzende funderingen van de Tempel van Athena en een latere Byzantijnse basiliek
• Het theater van Side, het grootste van Pamfylië, gebouwd op booggewelven boven vlakke grond
• De agora met zuilengangen en de monumentale stadspoort
• De oude haven, smalle straatjes en cafés aan zee voor een koffie- of zwempauze

Omdat het theater van Side op een enorme onderbouw van bogen rust in plaats van op een uitgehouwen heuvel, voelt de schaal ervan bijzonder doelbewust, en het contrast met de bedrijvigheid van Side als strandstadje is deel van de charme: je stapt vanuit een visrestaurant zo de tweeduizend jaar oude bestrating op. De tempel is terecht beroemd bij zonsondergang, wanneer de zuilen goudkleurig oplichten tegen het water, al komt een dagtour er meestal eerder in de middag aan.

Een realistisch uurschema

De ligging beloont het verst-eerst-of-dichtstbij-eerst aanpakken en daarna terugkeren in een lus; de meeste goed georganiseerde dagen beginnen vroeg om zowel de hitte als de drukte van de touringcars voor te zijn. Een typisch ritme verloopt ongeveer zo, waarbij de exacte volgorde op de dag zelf wordt afgestemd op het licht, de temperatuur en hoe druk het is op elke locatie wanneer je aankomt.

• 08:00 — Ophaalservice voor de deur bij je hotel in Antalya of Belek
• 08:45 — Eerst Perge, zolang het koel is: poorten, zuilenstraat, agora, stadion (ongeveer 90 minuten)
• 10:45 — Korte rit naar het oosten naar Aspendos voor het theater en het aquaduct (ongeveer 75 minuten)
• 12:30 — Ontspannen lunch bij Aspendos of Manavgat, uit de middaghitte
• 14:00 — Side: Tempel van Apollo, theater, agora en vrije tijd in de oude stad
• 16:00 — Optionele toevoeging zoals de Manavgat-waterval voor de terugrit
• 18:00 — Terug naar je hotel

Wanneer te gaan en wat mee te nemen

Het voorjaar (april–mei) en het najaar (september–oktober) zijn de ideale periodes: de ruïnes zijn dan veel aangenamer dan in het hoogseizoen, wanneer de temperaturen overdag regelmatig boven de 34 °C uitkomen en de vlakte vrijwel geen schaduw biedt. Reis je in juli of augustus, dan maken een vroege ochtendstart in Perge en een lunch binnen of in de schaduw een groot verschil. De winter is rustig en mild, maar brengt kans op regen. Geen van de drie locaties vraagt om speciale kleding, maar alle drie vragen om gezond verstand tegen de zon en deugdelijk schoeisel voor de ongelijke antieke stenen.

• Dichte schoenen met grip — de marmeren bestrating is glad gesleten en glibberig
• Hoed, zonnebril, zonnebrand met hoge SPF en meer water dan je denkt nodig te hebben
• Een dun extra laagje in het voor- of najaar voor de winderige ochtenden
• Zwemkleding en een handdoek als je tijdens de vrije tijd een duik wilt nemen op het strand van Side
• Wat Turkse lira voor cafés, de haven en kleine souvenirs
• Camera of telefoon volledig opgeladen; het theater en de tempel zijn de fotohoogtepunten

Voor wie het geschikt is

Deze trilogie past bij een breed scala aan reizigers. Geschiedenisliefhebbers, koppels en alleenreizigers krijgen drie wezenlijk verschillende locaties en een goed beeld van hoe een Romeinse provinciestad functioneerde. Gezinnen komen ook goed aan hun trekken, want het stadion in Perge, het beklimbare theater in Aspendos en de mix van strand en ruïnes in Side houden kinderen geboeid tussen de zuilen door. Wat mobiliteit betreft: alle drie vragen om lopen over ongelijke antieke stenen, en de bovenste rijen van Aspendos en de volledige lengte van Perge zijn veeleisend, maar de blikvangers — de toneelvloer van Aspendos, de zeetempel van Side — zijn met bescheiden, vlak lopen bereikbaar, wat een rustigere, ingekorte versie van de dag heel goed mogelijk maakt.

Waarom een privétour beter is dan de touringcar

Deze drie locaties liggen gebundeld binnen zo'n 35 km, dus het verschil tussen een geweldige en een vermoeiende dag zit in de timing, niet in de afstand. Een privé-Mercedes met chauffeur-gids laat je het schaduwloze Perge aandoen voordat de touringcars met 40 stoelen en de middaghitte arriveren, blijft hangen waar jij geïnteresseerd bent en gaat verder waar dat niet zo is, en slaat het lange wachten bij het instappen en de vaste lunchstop over die een grote groep oplegt. Ophaalservice voor de deur betekent geen verzamelpunten in de vroege ochtend, en het tempo voegt zich naar jou — een half uur extra bij de Apollotempel, of eerder klaar — in plaats van naar een bus vol vreemden.