Gallipoli i Troja — Çanakkale, 2 dni

Gallipoli i Troja: dlaczego dwa dni, a nie jeden

Çanakkale strzeże Dardaneli — wąskiej cieśniny, w której Europa i Azja niemal się stykają i gdzie rozegrały się dwie z najważniejszych historii ludzkości, oddalone od siebie zaledwie o kilka kilometrów. Na europejskim brzegu leżą pola bitewne Gallipoli (Gelibolu), gdzie kampania z 1915 roku, podczas I wojny światowej, kosztowała około 250 000 ofiar po każdej ze stron i gdzie współczesna Turcja, Australia i Nowa Zelandia wywodzą część swojej tożsamości narodowej. Po drugiej stronie wody wznoszą się ruiny Troi, miasta z Iliady Homera. Jeden dzień pozwala ledwie musnąć jedno z nich; dwa dni, z noclegiem w Çanakkale, dają możliwość przejścia obu w ludzkim tempie, a nie z zegarkiem w ręku.

Droga na południe i przeprawa przez Dardanele

Ze Stambułu Twój kierowca-przewodnik kieruje się na południowy zachód wzdłuż Morza Marmara w stronę półwyspu Gallipoli — to wygodna podróż trwająca kilka godzin, z przystankami na odpoczynek, a nie forsowny marsz. Od marca 2022 roku most Çanakkale 1915 — najdłuższe przęsło wiszące na świecie, mierzące 2023 metry między pylonami — sprawił, że przeprawa przez cieśninę drogą jest niemal natychmiastowa, choć wiele wycieczek wciąż planuje krótki rejs promem samochodowym z Eceabat do Çanakkale (około 25–30 minut), abyś mógł doświadczyć wody, która zadecydowała o całej kampanii. Przeprawa przez Dardanele nie jest szczegółem — jest sednem. To właśnie o kontrolę nad tym kanałem obie strony przelewały krew w 1915 roku.

Dzień pierwszy: pola bitewne Gallipoli

Kampania rozpoczęła się od ataku morskiego 18 marca 1915 roku, gdy flota aliancka próbowała sforsować cieśninę i została odparta przez miny oraz działa brzegowe — datę tę Turcja wciąż upamiętnia jako Zwycięstwo pod Çanakkale. Inwazja lądowa nastąpiła 25 kwietnia, gdy żołnierze australijscy i nowozelandzcy wylądowali w miejscu znanym dziś jako Anzac Cove. Spośród około 16 000 ludzi, którzy wyszli na ląd pierwszego dnia, do zmroku około 2000 było zabitych lub rannych. Przez osiem miesięcy obie strony okopały się na grzbietach nad plażą i niemal nie ruszyły z miejsca. Twój dzień podąża śladem tego terenu mniej więcej w kolejności, w jakiej przeżywali go żołnierze.

• Anzac Cove (Arıburnu) — ciasny, sierpowaty pas plaży, na którym o świcie wylądowały wojska, ściśnięty przez strome, porośnięte zaroślami wzgórza, na które żołnierze nigdy w pełni się nie wspięli
• Pomnik Arıburnu z wyrytymi w kamieniu słowami Atatürka skierowanymi w 1934 roku do matek Anzaków, umieszczonymi tutaj w 1985 roku: „Dla nas nie ma różnicy między Johnniem a Mehmetem…”
• Beach Cemetery, miejsce spoczynku Johna Simpsona Kirkpatricka, sanitariusza, który nosił rannych na swoim osiołku, aż zginął
• Lone Pine — australijski pomnik upamiętniający blisko 4900 ludzi bez znanego grobu, obok cmentarza z 1167 pochówkami, miejsce bitwy z sierpnia 1915 roku, za którą przyznano siedem Krzyży Wiktorii
• Pomnik 57. Pułku, upamiętniający osmański oddział, któremu Mustafa Kemal rozkazał utrzymać linię słowami: „Nie rozkazuję wam atakować, rozkazuję wam umrzeć”
• The Nek i Chunuk Bair — wąskie pole śmierci szarży Lekkiej Kawalerii z 7 sierpnia oraz szczyt Sari Bair, na krótko zdobyty przez wojska nowozelandzkie, najbliżej swego celu, jak alianci kiedykolwiek dotarli

To, co czyni Gallipoli niezapomnianym, to skala bliskości. W Quinn's Post przeciwległe okopy znajdowały się około ośmiu metrów od siebie — na tyle blisko, by odrzucić granat, zanim spadł. Dobry przewodnik odczytuje dla Ciebie krajobraz: który grzbiet jest który, dlaczego kilka metrów ziemi kosztowało tysiące istnień i jak młody osmański pułkownik nazwiskiem Mustafa Kemal — później Atatürk, twórca Republiki — zbudował tu swoją reputację. Dzień kończysz przeprawą do Çanakkale na nocleg.

Dzień drugi: starożytna Troja

Troja leży na południe od Çanakkale, w pobliżu wsi Tevfikiye, i wynagradza każdego, kto przybywa świadomy, że nie jest to jedno miasto, lecz dziewięć, nawarstwionych przez ponad trzy tysiące lat. Pierwsza osada (Troja I) datowana jest na około 3000 rok p.n.e.; archeolodzy numerują warstwy cyframi rzymskimi aż do Troi IX. Wspaniałe, ufortyfikowane miasto, które większość badaczy wiąże z homeryjską wojną trojańską, to Troja VI (mniej więcej 1750–1300 p.n.e.) oraz warstwa zbudowana na jej ruinach, Troja VIIa, zniszczona około 1180 roku p.n.e. Stanie na tym samym smaganym wiatrem płaskowyżu, który uwiecznił Homer, z równiną opadającą ku morzu, gdzie rzekomo przybiły greckie okręty, to cicha emocja całej wizyty.

Stanowisko zasłynęło — i ucierpiało — za sprawą Heinricha Schliemanna, który prowadził tu wykopaliska w latach 70. XIX wieku, przekonany, że Iliada opisuje rzeczywiste wydarzenia; jego głęboki wykop wciąż szpeci wzgórze. Późniejsi archeolodzy, Wilhelm Dörpfeld oraz, w latach 90. XX wieku, Manfred Korfmann, dopracowali ten obraz, przy czym Korfmann odsłonił o wiele większe dolne miasto otoczone szeroką fosą obronną. W 1998 roku UNESCO wpisało Troję na listę światowego dziedzictwa. Na miejscu przemierzasz prawdziwy krajobraz z epoki brązu, a nie park rozrywki.

• Zrekonstruowany drewniany koń przy wejściu — szczerze mówiąc, to rekwizyt do zdjęć, ale zabawny dla rodzin, zanim zaczną się prawdziwe ruiny
• Potężne wapienne mury i brukowana rampa Troi VI–VII, najbardziej imponujące zachowane fortyfikacje
• Kontrowersyjny wykop Schliemanna, przecinający najwcześniejsze warstwy
• Pozostałości domów, sanktuarium, budynku rady (buleuterionu) oraz niewielkiego odeonu z czasów rzymskich, z późniejszego miasta
• Rozległe widoki na równinę trojańską ku Dardanelom — strategiczne położenie, które sprawiło, że o Troję warto było walczyć
• Muzeum Troi w Tevfikiye (otwarte w 2018 roku), efektowny sześcian w kolorze rdzy, którego siedem galerii prezentuje znaleziska ze stanowiska i wyjaśnia warstwy znacznie lepiej niż tablice przy ruinach

Po powrocie do Çanakkale możesz też zobaczyć 12-metrowego drewnianego konia użytego w hollywoodzkim filmie Troja z 2004 roku, podarowanego miastu i stojącego dziś na nadmorskiej promenadzie zwróconego w stronę cieśniny — ulubione ostatnie zdjęcie przed drogą powrotną do Stambułu.

Najlepsza pora i terminy

Wiosna (kwiecień–czerwiec) i jesień (wrzesień–październik) są idealne: łagodne do spacerowania po grzbietach pól bitewnych i otwartym płaskowyżu Troi, a także o wiele przyjemniejsze niż ostre słońce lipca i sierpnia, które praży oba miejsca niemal bez cienia. Koniec kwietnia jest niezwykle ważny, ale też wyjątkowo tłoczny — poranna ceremonia w dniu Anzac Day 25 kwietnia przyciąga ogromne tłumy i wiąże się z zamknięciami dróg, więc jeśli nie zależy Ci szczególnie na tej uroczystości, tygodnie tuż przed i po niej są spokojniejsze. Zima jest cicha i zielona, ale bywa deszczowa i wietrzna od strony cieśniny. W każdy zwykły dzień wczesny start pozwala dotrzeć do cmentarzy przed grupami z autokarów.

W co się ubrać i co zabrać

• Solidne, zakryte buty lub trampki — oba miejsca wiążą się z nierównym terenem, żwirowymi ścieżkami i zboczami; w Troi szczególnie pod nogami jest szorstki kamień
• Ubranie na cebulkę i wiatrówka; Dardanele są odsłonięte i wietrzne nawet w ciepłe dni
• Kapelusz przeciwsłoneczny, okulary i krem z wysokim filtrem SPF, a także butelkę wielokrotnego użytku na wodę — w Troi i przy Lone Pine cienia jest niewiele
• Lekka warstwa przeciwdeszczowa wiosną i jesienią
• Skromny, pełen szacunku strój, jeśli plan obejmuje przystanek przy meczecie lub grobowcu — zakryte ramiona i kolana oraz chusta na głowę dla kobiet
• Aparat lub telefon z zapasem miejsca, a najlepiej też odrobina lektury o Iliadzie lub kampanii przed wyjazdem, by ożywić ten teren

Dla kogo jest ta wycieczka

Ta podróż pasuje do szerokiego grona podróżnych. Miłośnicy historii, potomkowie tych, którzy tu służyli, pary oraz ciekawi pierwszego razu — wszyscy uznają ją za poruszającą; dzieci w wieku szkolnym zazwyczaj dobrze się angażują, zwłaszcza dzięki drewnianemu koniowi i przewodnikowi, który snuje opowieść, a nie recytuje daty. Chodzenia jest umiarkowanie — łagodne ścieżki z kilkoma zboczami i stopniami — a większość jest dobrowolna, więc sam ustalasz tempo. Podróżni o ograniczonej sprawności ruchowej i tak mogą zobaczyć wiele, bo wiele kluczowych pomników znajduje się blisko drogi; uprzedź organizatora wcześniej, aby trasę i przystanki zaplanować z myślą o wygodnym dostępie, z samochodem zawsze w pobliżu na odpoczynek.